"Dług hańby" – Rozmowa Dariusza Bohatkiewicza z profesorem Markiem Stellą-Sawickim o prawdziwej historii Bitwy o Arnhem

W rozmowie przeprowadzonej przez Dariusza Bohatkiewicza, goszczącego w Polskim Ośrodku Społeczno-Kulturalnym w Londynie, profesor Marek Stella-Sawicki – ekonomista, historyk, badacz dziejów II wojny światowej, autor książek i filmów dokumentalnych – odsłania kulisy operacji, której tajemnice do dziś wzbudzają kontrowersje.

Punktem wyjścia do rozmowy jest książka profesora Sawickiego pt. "Dług hańby", która pierwotnie ukazała się w Anglii pod tytułem "Debt of Dishonour". Wydana w Polsce przez Tadeusza Zyska, stanowi efekt dekad badań nad losami 1. Samodzielnej Brygady Spadochronowej i jej dowódcy. Tytuł, jak tłumaczy autor, odnosi się do niesprawiedliwości, jaka spotkała Sosabowskiego i jego żołnierzy po zakończeniu operacji.

Arnhem 1944 – to nie tylko jedno z najbardziej dramatycznych wydarzeń II wojny światowej, ale także symbol zdrady, niedopowiedzeń i zapomnienia. Operacja Market Garden, największa operacja powietrznodesantowa wszech czasów, miała doprowadzić do szybkiego zakończenia wojny przez aliantów. Zamiast tego zakończyła się dramatyczną klęską i niesprawiedliwym obarczeniem winą jednego z najbardziej zasłużonych dowódców alianckich – generała Stanisława Sosabowskiego.

Profesor Sawicki wskazuje, że zarzuty stawiane Polakom przez marszałka Montgomery'ego i generała Browninga były bezpodstawne. Wystosowali oni dwa listy – pierwszy oczerniający brygadę jako niechętną do walki, drugi – żądający dymisji Sosabowskiego. Dokumenty te, przechowywane przez dekady w tajemnicy, przekazał profesorowi sam Tony Hibbert – ostatni brytyjski dowódca mostu w Arnhem, dzięki interwencji rodziny holenderskiej monarchii.

Sensacyjnym wątkiem rozmowy jest teza, że Sowieci już miesiąc przed bitwą znali szczegóły operacji Market Garden, a przekazała im je siatka szpiegowska Cambridge Five. Plany trafiły do Abwehry. Dodatkowo, brytyjski oficer zginął z dokumentami przy sobie już pierwszego dnia, mimo wyraźnych ostrzeżeń: "Do not take to the air".

Z wywiadu wyłania się obraz Sosabowskiego jako dowódcy przewidującego, racjonalnego, a zarazem charyzmatycznego. Wiedział, że bez odpowiedniego sprzętu, komunikacji i wsparcia brytyjskich wojsk zmechanizowanych, sukces operacji jest nierealny. Niestety, polska brygada została zrzucana za daleko od celu, a obiecane środki przeprawowe nigdy nie dotarły.

Co istotne, polski sprzęt radiowy działał, podczas gdy brytyjskie systemy komunikacyjne zawiodły. Sosabowski i jego ludzie wykazywali się ogromną determinacją, a mimo to – było ich łatwo oskarżyć, bo "nikt ich nie bronił".

W rozmowie padają relacje brytyjskich oficerów, m.in. majora Tony'ego Hibberta, który otwarcie przyznał, że bez Polaków sytuacja byłaby tragiczna. Dowódcy ci ufali Sosabowskiemu i doceniali wartość polskich żołnierzy. Profesor Sawicki utrwala ich relacje w filmie dokumentalnym "Arnhem - A Debt of Dishonour" (2012).

W bazie danych żołnierzy brygady odnaleziono też informacje o trzech kobietach – Polkach, które służyły w oddziale łączności. Wszystkie miały stopnie oficerskie i odegrały kluczowe role w komunikacji, która często była jedyną sprawnie działającą podczas bitwy.

Profesor przywołuje słowa Sosabowskiego: "Zanim będziesz miał szacunek dla kogoś innego, miej szacunek dla siebie." To przesłanie – kierowane do pokoleń Polaków – podsumowuje jego postawę wobec niesprawiedliwości i życiowej misji.

Redaktor Maria Anna Furman

Notatka redakcyjna:

Powyższy artykuł powstał na podstawie autentycznego zapisu rozmowy wideo pomiędzy Dariuszem Bohatkiewiczem a prof. Markiem Stellą-Sawickim, przeprowadzonej w Polskim Ośrodku Społeczno-Kulturalnym w Londynie.

W artykule wyróżniono zarówno potwierdzone fakty historyczne, jak i elementy pozostające w sferze hipotez, ale oparte na wiarygodnych źródłach i analizach naukowych.